Het bijhouden van een witboek is bedoeld om cliënten te helpen anders te leren kijken: niet alleen naar wat fout gaat of tekortschiet, maar juist naar wat goed gaat en waar tevredenheid wordt ervaren. In de praktijk blijkt dat dit voor perfectionistische cliënten extra lastig kan zijn. Juist hun hoge eisen en kritische blik kunnen het schrijven in het witboek in de weg staan.
Het witboek van een perfectionist
Perfectionistische cliënten schrijven vaak wél in hun witboek, maar op een manier die het doel voorbijschiet. Zij kunnen uitgebreid en netjes formuleren, maar beschrijven vooral feiten en prestaties, zonder stil te staan bij hun eigen gevoel van tevredenheid. Wat ontbreekt, is de persoonlijke beleving: was ik hier blij mee, voelde ik me tevreden, gaf dit me een goed gevoel?
Daarnaast schrijven perfectionisten vaak wat zij denken dat van hen verwacht wordt. Ze noteren wat ‘goed genoeg’ lijkt voor de therapeut, in plaats van wat voor henzelf betekenisvol was. Positieve ervaringen worden snel gerelativeerd of afgezwakt door kritische kanttekeningen. Hierdoor blijft het witboek een registratie, terwijl het juist bedoeld is als oefening in anders kijken en voelen.
Voor de therapeut is het belangrijk om hier alert op te zijn en door te vragen. Niet: wat heb je gedaan?, maar: hoe voelde dat?, was je tevreden?, al was het maar een beetje? Ook kan expliciet worden benadrukt dat rust nemen, iets afronden zonder perfect resultaat, of mild zijn voor zichzelf óók thuishoort in het witboek.
Als het helemaal niet lukt om iets in het witboek te schrijven
Sommige cliënten ervaren het schrijven in een witboek als zo moeilijk dat er nauwelijks of niets op papier komt. Dit kan gebeuren wanneer de negatieve blik zeer dominant is. In zulke gevallen kan het helpen om tijdelijk een andere vorm te gebruiken: een positief dagboek.
Bij een positief dagboek gaat het niet om beschrijven, maar om herkennen. De cliënt turft gedurende de dag eenvoudige, positieve gebeurtenissen of handelingen, zoals opstaan, douchen, een gesprek voeren of iets afmaken. Deze aanpak verlaagt de drempel: er hoeft niets ‘bijzonders’ te zijn gebeurd en er wordt geen oordeel gevraagd.
Het positieve dagboek kan dienen als opstap naar het witboek. Het helpt cliënten om te oefenen in het zien van positieve elementen in hun dag, zonder meteen vast te lopen in perfectionisme of zelfkritiek.
Weinig weten op te schrijven in het witboek
Ook wanneer cliënten wél proberen te schrijven, kan het voorkomen dat het witboek steeds leeg blijft of slechts enkele items bevat. Vaak ligt dit aan te hoge eisen: alleen grote prestaties of opvallende gebeurtenissen worden als ‘waardig’ gezien om te noteren.
Het is dan belangrijk om samen te onderzoeken wat de cliënt over het hoofd ziet. Kleine dingen, zoals ergens aan beginnen, iets afronden, een afspraak nakomen of ergens van genieten zijn juist waardevol. Door hier in de therapie expliciet aandacht aan te besteden, leert de cliënt dat ook deze ervaringen meetellen.
Het bespreken van het witboek in de sessie zelf is hierbij essentieel. Dit laat zien dat het niet gaat om een vrijblijvende huiswerkopdracht, maar om een belangrijk onderdeel van de behandeling.
Tips om meer in het witboek te schrijven
Om cliënten te helpen meer uit het witboek te halen, kunnen de volgende aandachtspunten worden gebruikt:
- Verlaag de lat: het hoeft niet groots of bijzonder te zijn.
- Splits grote gebeurtenissen op in kleinere onderdelen.
- Houd rekening met moeilijke dagen: ook dan kunnen er kleine positieve momenten zijn.
- Stimuleer herhaling: hetzelfde positieve mag vaker worden genoteerd.
- Maak het persoonlijk: wat was het eigen aandeel van de cliënt?
- Wees alert op zelfcensuur: positieve ervaringen hoeven niet direct genuanceerd te worden.
- Kijk breder dan prestaties: ook ontspanning, plezier, relaties en omgaan met lastige situaties horen erbij.
- Besteed aandacht aan hoe met moeilijkheden wordt omgegaan, niet alleen aan succes.
Deze tips helpen cliënten om hun blik te verruimen en hun perfectionistische denkpatronen stap voor stap losser te maken.
Tot slot
Het witboek is geen lijstje van successen, maar een oefening in anders leren kijken. Voor perfectionistische cliënten betekent dit vooral leren om tevredenheid toe te laten, zonder direct te beoordelen of het ‘goed genoeg’ was. Door regelmatig stil te staan bij wat wél lukt en hoe dat voelt, ontstaat langzaam ruimte voor een milder en realistischer zelfbeeld.
Lees verder in Negatief zelfbeeld behandelen
In Negatief zelfbeeld behandelen beschrijft Manja de Neef hoe therapeuten cliënten kunnen begeleiden bij het doorbreken van een negatief zelfbeeld. Het boek biedt praktische handvatten, voorbeelden uit de behandelpraktijk en concrete tips voor het omgaan met hardnekkige patronen zoals perfectionisme en zelfkritiek. Het werken met het witboek sluit hier naadloos bij aan en krijgt in dit boek verdere verdieping.
