Een negatief schema wissen is onbegonnen werk. Begin er dan ook niet aan. Wel kun je zorgen voor een geduchte concurrent. Door stapje voor stapje een nieuw positief zelfbeeld op te bouwen, krijgt het oude negatieve zelfbeeld minder kans en komt het uiteindelijk meer op de achtergrond te staan.
Cognitieve gedragstherapie voor negatief zelfbeeld
Met cognitieve gedragstherapie werk je met je cliënt op drie fronten:
Een negatief zelfbeeld veranderen: cognitief
In de behandeling richt je je op het veranderen van de cognitieve bias. De cliënt leert in te gaan tegen de selectieve waarneming. Niet door uitdaagtechnieken te gebruiken, maar door systematisch een andere bril op te zetten en aandacht te geven aan positieve informatie.
Een negatief zelfbeeld veranderen: gedragsmatig
Even belangrijk is het uitbreiden van het gedragsrepertoire met gedrag dat zijn nieuwe positieve zelfbeeld zal bevestigen. De cliënt vervangt oude leefregels door nieuwe en experimenteert met leven volgens deze nieuwe regels.
Het couperen of negeren van het negatieve zelfbeeld
Tegelijkertijd moet de cliënt leren zich niet te laten ontmoedigen door de kritische stem van het negatieve zelfbeeld die hij voorlopig nog wel zal horen.
Een positief zelfbeeld opbouwen in 3 stappen
De drie bouwstenen van de behandeling zijn:
1. Anders kijken
Letten op wat wél goed gaat.
De cliënt leert opmerken wat wel goed gaat in plaats van wat niet goed gaat en noteert dit in een positief dagboek (witboek). Hij leert gevoelens van tevredenheid en trots te signaleren. Ook leert hij zijn positieve eigenschappen te benoemen. Het bijhouden van een witboek lijkt een simpele opdracht, maar is dat voor de cliënt zeker niet!
2. Anders doen
Oude leefregels vervangen door nieuwe.
Cliënt neemt zijn oude leefregels onder de loep en bepaalt welke nieuwe regels hij ervoor in de plaats wil. Hij experimenteert met nieuw gedrag en doet nieuwe corrigerende ervaringen op. Door zijn perfectionistische eisen te verlagen kan de cliënt zichzelf vaker bekrachtigen. Door anders te leren luisteren naar kritiek zal hij minder negatieve kritiek ervaren.
3. Het negatieve zelfbeeld de pas afsnijden
Leren negeren van ‘ja, maren’?
Terwijl de cliënt een nieuw positief zelfbeeld opbouwt, is het (oude) negatieve zelfbeeld voortdurend als stoorzender te horen. Cliënt leert de ‘ja, maren’ van het negatieve zelfbeeld te signaleren en manieren te vinden om ze buiten de deur te houden. Hij redt daarmee positieve ervaringen die anders onder tafel zouden verdwijnen.
Positieve eigenschappen verzamelen
In de interventie Negatief zelfbeeld leert de cliënt eigen positieve eigenschappen te ontdekken en tot zich door te laten dringen.
Feiten en feitjes van een betekenis voorzien
Als de cliënt goed in staat is om dagelijks feiten en feitjes in zijn witboek te noteren, leer je hem er positieve eigenschappen aan te verbinden. Elke dag vraagt hij zich bij een of twee witboekgebeurtenissen af: Wat zegt dat over mij? Welke eigenschap spreekt eruit? Oefen ook samen in de sessie. Maak een eigenschappenspin.
De positieve lijst
Als de cliënt goed in staat is positieve eigenschappen bij concrete witboeknotitities te bedenken, vraag je hem de eigenschappen uit het witboek over te nemen op een aparte lijst, die hij in de weken daarna steeds aanvult en doorleest. Kijk niet gek op als hij eigenschappen die hij in de vorige stap bedacht heeft, niet wil opschrijven op de positieve lijst. Zo, zonder witboekgebeurtenis erbij, komt het hem ’te groot’ voor.
De eenminuutoefening
Als de cliënt een tiental eigenschappen op zijn positieve lijst heeft staan kan hij starten met de eenminuutoefening. Eenmaal per dag schrijft hij in één minuut zoveel mogelijk positieve eigenschappen op. Dagelijks herhalen.
Het positieve verhaal
Aan het einde van de behandeling schrijft de cliënt een afsluitend verhaal waarin hij zichzelf beschrijft aan de hand van positieve eigenschappen, en voorbeelden geeft van situaties waarin die eigenschappen tot uiting kwamen. Hij draagt dit verhaal voor aan therapeut, vrienden of familie.
Toewerken naar intrinsieke bekrachtiging
Door de blik te verleggen naar het positieve zal de stemming van de cliënt verbeteren, zal hij meer energie ervaren en meer durven ondernemen. In de beginfase van de behandeling moet je de cliënt een handje helpen. Uiteindelijk moet het nieuwe gedrag onder controle komen van intrinsieke bekrachtiging.
Complimenten
De cliënt voelt zich aanvankelijk ongemakkelijk als hij positieve zaken van zichzelf ontdekt en naar voren moet brengen. In die fase is jouw bekrachtiging nodig en vooral ook het steeds in herinnering brengen van het therapiedoel. Complimenten van de therapeut helpen om een begin te maken, maar dienen slechts ter overbrugging. Het gedrag zelf wordt op den duur belonend als de cliënt merkt en voelt dat letten op positieve zaken zijn stemming verbetert en zijn zelfvertrouwen doet toenemen.
Geen superlatieven
Als de discrepantie tussen jouw compliment en de overtuiging van de cliënt groot is, zal de cliënt met nog meer bewijzen komen voor zijn ‘niet waardevol zijn’. Daarom moeten complimenten liggen binnen de zogenaamde latitude of acceptance. Complimenteer de cliënt niet voor de inhoud van zijn witboek, maar voor de inspanning om iets positiefs te ontdekken en in het witboek te schrijven.
Het protocol in een oogopslag
Onderzoeken naar zelfbeeld
Onderzoek naar de interventie Negatief zelfbeeld
Brecht Griffioen en Anneleen van der Vegt onderzochten de effectiviteit van de Negatief zelfbeeld interventie in vergelijking met emdr. Beide interventies bleken effectief.
Opzet
In een randomized controlled trial worden 20 patiënten met psychiatrische problematiek en een negatief zelfbeeld geïncludeerd. Elf daarvan krijgen een individuele emdr behandeling gericht op het negatieve zelfbeeld. Negen patiënten krijgen een cgt- groepsbehandeling volgens de stappen beschreven in het boek Negatief zelfbeeld.
Resultaten
Beide behandelingen laten een statistisch significante verbetering zien in het zelfbeeld. In de Negatief zelfbeeld conditie bereikten de cliënten een score op de RSES die duidt op een gezond zelfbeeld, terwijl de cliënten in de emdr conditie net onder de cut-off bleven.
Effect op andere klachten
In beide condities wordt een vermindering van psychische klachten gevonden. Alleen in de Negatief zelfbeeld conditie wordt bij de cliënten een toename van sociale interacties gevonden, terwijl zij ook zeggen meer te genieten van sociaal contact. Alle effecten blijven in de follow-up periode bewaard.
Zelfbeeldgroep effectief voor mensen met een psychose
In het zorgprogramma Psychosen van het UMC Groningen kunnen patiënten met een psychose sinds 2015 deelnemen aan een zelfbeeldgroep. Inmiddels zijn de resultaten geëvalueerd: de patiënten die de groepstraining volgden verbeterden significant op zelfbeeld en depressie.
De training
De training bestaat uit 9 wekelijkse sessie van anderhalf uur. Het draaiboek volgt de stappen die in de interventie in mijn boek Negatief zelfbeeld worden beschreven.
De clienten
Van de 30 deelnemers, evenveel mannen als vrouwen, waren 13 gediagnosticeerd met schizofrenie en 17 met een andere psychose spectrum stoornis. 90% van de deelnemers maakte de training af en deed mee aan de nameting.
Resultaten
De deelnemers verbeterden gemiddeld 7.1 punt op de Rosenberg Self-esteem Scale, waarmee zij opklommen van een zeer laag zelfbeeld naar de gezonde regionen. Ook was er een significante verbetering in de depressiescores te zien.
